Invictus (2009)

**filmfocus** · 03 March 2010, 18:13

Sportieve idealen

door Arjan Welles

Enige tijd geleden kondigde de inmiddels 79-jarige Clint Eastwood aan dat het wel mooi is geweest met zijn carrière als filmacteur. Nu maakte de Amerikaan de laatste jaren al steeds minder vaak zijn opwachting voor de camera. Hij had geen mooier afscheid kunnen nemen dan met zijn vertolking van een chagrijnige Korea-veteraan die de strijd met zijn eigen vooroordelen en het straattuig van de buurt aangaat. Deze afscheidsrol in Gran Torino was een vette knipoog naar Eastwoods eigen Dirty Harry personage. Gelukkig zijn we nog lang niet van Eastwood af, want als regisseur gaat hij stug door met zo'n beetje elk jaar een nieuwe film.

Voor zijn nieuwste, Invictus, reisden Eastwood en zijn ploeg af naar Zuid-Afrika om er een biopic over het leven van Nelson Mandela op te nemen. De filmmaker putte hierbij uit zijn eigen bewondering voor en vriendschap met Mandela. Eastwood richt zich op de periode vlak nadat Mandela uit de gevangenis op Robbeneiland ontslagen werd, nu ruim twintig jaar geleden, en het presidentschap dat volgde van 1994 tot 1999. Voor de hoofdrol kon eigenlijk alleen maar Morgan Freeman opgetrommeld worden, die erin geslaagd is Mandela te benaderen zonder er een imitatie van te maken. Met succes, want Freeman staat inmiddels op de nominatielijst voor een Oscar.

Ook wat betreft het te vertellen verhaal koos Eastwood een bijzonder bron. In plaats van plichtsgetrouw de gebeurtenissen uit Mandela's veelbewogen leven af te strepen, baseert Eastwood zich op het boek 'Playing the Enemy: Nelson Mandela and the Game that Made a Nation' van schrijver John Carlin. Hierin wordt ingezoomd op de link die Mandela wilde leggen tussen de raciale eenwording van Zuid-Afrika en het succes van de Zuid-Afrikaanse rugbyploeg de Springboks tijdens de wereldkampioenschappen rugby. Je zou Invictus dus mogen omschrijven als een sportfilm die op handige wijze het leven en de idealen van Mandela koppelt aan zijn streven de Springboks tot wereldkampioen te maken.

Wit paradepaardje
Dit heeft de nodige voeten in de aarde. De zwarte populatie beschouwt de Springboks als een paradepaardje van de Afrikaners, een witte ploeg waar het beste zo snel mogelijk afscheid van genomen moet worden. Een van de eerste zaken op de agenda van het bestuur van de rugbyvereniging in 'het nieuwe Zuid-Afrika' is dan ook het veranderen van de clubnaam en het tenue. Mandela steekt hier zelf een stokje voor, want in de gevangenis heeft hij geleerd dat je eerst de vijand moet kennen en begrijpen om ze uiteindelijk te kunnen verslaan.

Nog belangrijker is dat de Springboks van alle Afrikanen wordt en het kunstmatige opgedrongen eenheidsgevoel tot een natuurlijke zaak maakt. De populaire aanvoerder van de Springboks, François Pienaar (Matt Damon, ook al genomineerd voor een Oscar) is in deze missie een strategische pion. Mandela doet er dan ook alles aan om op subtiele wijze met zijn sympathieke voorkomen Pienaar te bewerken. De selectie moet onder zijn leiding van een matig presterend vijftiental een waardige overwinnaar worden. Mandela stuit aanvankelijk op veel weerstand. De blanke Zuid-Afrikanen blijven de oude vlag en volkslied dragen en zingen. De leider wordt uitgejoeld door een overvol rugbystadion als hij er voor het eerst zijn opwachting als president maakt

Overdreven zoetsappig
In het verkondigen van Mandela's boodschap en ook een beetje die van hemzelf, schiet Eastwood regelmatig in de overdreven zoetsappige stand. De in Invictus verkondigde idealen komen natuurlijk regelrecht uit Mandela's eigen mond en daar valt weinig aan af te dingen. Wel had Eastwood er verstandig aan gedaan de idealen van de president te doseren en ze er niet duimendik bovenop te leggen. Het lijkt toch een onderschatting van zijn publiek. Juist doordat ze zo vaak en in elke mogelijke vorm herhaald worden, dreigt het gevaar dat Mandela's gedachtegang aan kracht moet inboeten. Over de mens achter Mandela krijgen we bitter weinig te weten. Want waarom leeft hij bijvoorbeeld gescheiden van zijn Winnie en is de relatie met zijn dochter moeizaam? Je moet de biografieën en geschiedenisboekjes erop naslaan om daar antwoord op te krijgen.

Wat betreft de invulling van de cast heeft Eastwood wel de juiste keuzes gemaakt. Freeman probeert een eigen invulling en persoonlijkheid aan zijn historische personage te geven. Damon lijkt ideaal als rugby-aanvoerder en weet de juiste verhouding van fysiek en dramatiek in zijn spel te leggen. De sportwedstrijden in Invictus worden groots en vlot in beeld gebracht, wat eigenlijk niet strookt met het voor Eastwood kenmerkende dienstbare en strakke regievoering. Vergeleken met recente klappers als Mystic River, Million Dollar Baby en Changeling is Invictus wellicht nog steeds een goede degelijke Eastwood, maar is het te drammerig en opdringerig in de boodschap die het wil overbrengen.